การจัดการโภชนาการสำหรับผู้สูงอายุในยุคของโรค NCDs
By: วรัญญา เตชะสุขถาวร
Varanya Techasukthavorn
Department of Nutrition and Dietetics
Faculty of Allied Health Sciences
Chulalongkorn University
Varanya.te@gmail.com
1. ภาวะขาดสารอาหาร/น้ำหนักต่ำกว่าเกณฑ์
ภาวะขาดสารอาหารและน้ำหนักตัวต่ำกว่าเกณฑ์ในผู้สูงอายุเป็นปัญหาทางโภชนาการที่พบได้บ่อย และส่งผลกระทบโดยตรงต่อระบบภูมิคุ้มกัน มวลกล้ามเนื้อ และคุณภาพชีวิตโดยรวม การดูแลด้านโภชนาการจึงควรมุ่งเน้นการเพิ่มพลังงานจากอาหารที่หลากหลาย โดยไม่จำกัดอยู่แค่แป้งหรือคาร์โบไฮเดรต เช่น การเลือกบริโภคน้ำเต้าหู้ ไข่ต้ม หรืออะโวคาโด ซึ่งให้พลังงานสูงในปริมาณที่ไม่มากจนเกินไป นอกจากนี้ การได้รับโปรตีนอย่างเพียงพอในปริมาณ 1.2–1.5 กรัมต่อกิโลกรัมของน้ำหนักตัวต่อวันจากแหล่งโปรตีนคุณภาพดี เช่น ไข่ขาว ปลา เต้าหู้ ถั่วเมล็ดแห้ง และนมถั่วเหลือง จะช่วยเสริมสร้างและฟื้นฟูกล้ามเนื้อได้อย่างมีประสิทธิภาพ สำหรับผู้สูงอายุที่มีภาวะเบื่ออาหาร ควรเพิ่มจำนวนมื้ออาหารเป็น 5–6 มื้อย่อยต่อวัน โดยเน้นอาหารว่างที่มีคุณค่าทางโภชนาการ เช่น โยเกิร์ต นมกล้วย หรือผลไม้ เพื่อให้ร่างกายได้รับพลังงานและสารอาหารอย่างต่อเนื่องและเพียงพอ
2. ภาวะเคี้ยว/กลืนลำบาก
ผู้สูงอายุบางรายอาจเผชิญกับภาวะเคี้ยวและกลืนลำบาก ซึ่งมักเกี่ยวข้องกับสุขภาพช่องปากหรือโรคประจำตัว เช่น โรคหลอดเลือดสมอง พาร์กินสัน หรือโรคมะเร็งบริเวณศีรษะและลำคอ ส่งผลให้รับประทานอาหารได้น้อย และเสี่ยงต่อภาวะขาดสารอาหารและน้ำหนักลด การเลือกอาหารที่เหมาะสมจึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง โดยควรเน้นอาหารที่มีเนื้อสัมผัสนุ่ม ลื่น เคี้ยวง่าย ย่อยง่าย เช่น ข้าวต้ม ซุป ไข่ตุ๋น แกงจืด หรืออาหารที่สามารถบดหรือปั่นให้กลืนได้สะดวก พร้อมทั้งหลีกเลี่ยงอาหารที่แข็ง เหนียว หรือแห้ง ซึ่งอาจทำให้กลืนลำบากหรือเพิ่มความเสี่ยงต่อการสำลัก นอกจากเรื่องของเนื้อสัมผัสแล้ว การจัดอาหารให้น่ารับประทานก็มีส่วนช่วยกระตุ้นความอยากอาหารได้ดี โดยควรเลือกวัตถุดิบที่มีสีสันสวยงาม กลิ่นหอม และรสชาติกลมกล่อมโดยไม่ต้องปรุงรสจัด ทั้งนี้ การดูแลด้านเนื้อสัมผัสควบคู่กับการให้สารอาหารที่เพียงพอ จะช่วยให้ผู้สูงอายุที่มีปัญหาการกลืนยังสามารถรับประทานอาหารได้อย่างปลอดภัย และมีสุขภาพที่แข็งแรงในระยะยาว
3. โรคอ้วน/น้ำหนักเกิน
โรคอ้วนหรือน้ำหนักเกินในผู้สูงอายุเป็นภาวะที่พบได้ไม่น้อย และเป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่นำไปสู่โรคไม่ติดต่อเรื้อรังต่างๆ เช่น เบาหวาน ความดันโลหิตสูง ไขมันในเลือดสูง และโรคหัวใจ การดูแลด้านโภชนาการจึงควรมุ่งเน้นการควบคุมปริมาณพลังงานที่ได้รับในแต่ละวัน โดยแนะนำให้ลดลงประมาณ 300–500 กิโลแคลอรีต่อวันจากความต้องการปกติ เพื่อให้สามารถลดน้ำหนักได้อย่างปลอดภัยในอัตราประมาณ 0.5 กิโลกรัมต่อสัปดาห์ การเลือกอาหารควรเน้นอาหารไขมันต่ำ น้ำตาลน้อย และมีใยอาหารสูง เช่น ผัก ผลไม้ไม่หวานจัด ธัญพืชไม่ขัดสี และโปรตีนไขมันต่ำ ควบคู่กับการออกกำลังกายที่เหมาะสมกับสภาพร่างกาย เช่น การเดิน ยืดเหยียดกล้ามเนื้อ หรือเต้นแอโรบิกในระดับเบาถึงปานกลาง เพื่อช่วยเผาผลาญพลังงาน ควบคุมน้ำหนัก และส่งเสริมสุขภาพโดยรวมในระยะยาว
1. Malnutrition / Underweight
Malnutrition and underweight are common nutritional problems among the elderly, with direct impacts on the immune system, muscle mass, and overall quality of life. Nutritional care should focus on increasing energy intake through a variety of food sources—not limited to starches or carbohydrates alone. Examples include soy milk, boiled eggs, and avocado, which offer high energy density in relatively small portions. In addition, adequate protein intake—approximately 1.2–1.5 grams per kilogram of body weight per day—from high-quality sources such as egg whites, fish, tofu, legumes, and soy milk can effectively support muscle maintenance and recovery. For elderly individuals with poor appetite, it is recommended to increase the frequency of meals to 5–6 small meals per day, emphasizing nutrient-dense snacks such as yogurt, banana milk, or fruit to ensure a continuous and sufficient supply of energy and nutrients.
2. Chewing / Swallowing Difficulties
Some elderly individuals may experience chewing and swallowing difficulties, often due to oral health problems or underlying medical conditions such as stroke, Parkinson’s disease, or cancers of the head and neck. These challenges can lead to reduced food intake, increasing the risk of malnutrition and unintentional weight loss. Therefore, selecting appropriate foods is essential. The diet should emphasize soft, smooth, easy-to-chew, and easily digestible foods, such as rice porridge, soups, steamed eggs, clear broths, or foods that can be mashed or blended to facilitate swallowing. Hard, sticky, or dry foods should be avoided, as they may worsen swallowing difficulties or increase the risk of choking. Beyond texture, food presentation also plays a key role in stimulating appetite. Meals should incorporate ingredients with appealing colors, pleasant aromas, and balanced flavors—without relying on strong seasoning. By managing both food texture and nutritional adequacy, elderly individuals with chewing or swallowing difficulties can continue to eat safely while maintaining long-term health and well-being.
3. Obesity / Overweight
Obesity or overweight is a relatively common condition among the elderly and serves as a major risk factor for non-communicable diseases (NCDs) such as diabetes, hypertension, hyperlipidemia, and cardiovascular disease. Nutritional care should focus on controlling daily energy intake, with a recommended reduction of approximately 300–500 kilocalories per day from the individual’s normal requirement. This strategy supports safe and gradual weight loss at a rate of about 0.5 kilograms per week. Food choices should emphasize low-fat, low-sugar, and high-fiber options, including vegetables, less-sweet fruits, whole grains, and lean protein sources. In addition to dietary management, appropriate physical activity—such as walking, stretching, or light to moderate aerobic exercise—should be encouraged based on the individual’s physical condition. This combination of balanced nutrition and exercise helps burn calories, control body weight, and support overall long-term health.